Toà án quốc tế và giới hạn của một phán quyết không có cảnh sát

Phản bác quen thuộc nhất với luật pháp quốc tế là: nó không có cảnh sát. Không có lực lượng nào cưỡng chế một quốc gia tuân thủ phán quyết mà nó không muốn tuân thủ. Từ đó suy ra luật quốc tế chỉ là hình thức.

Suy luận này đi quá nhanh ở bước cuối. Không có cưỡng chế không đồng nghĩa với không có hệ quả.

Phán quyết làm được gì khi không cưỡng chế được

Một phán quyết bất lợi làm thay đổi ba thứ, kể cả khi bên thua hoàn toàn phớt lờ nó.

Thứ nhất, nó chuyển gánh nặng lập luận. Trước phán quyết, tranh chấp là chuyện hai bên cùng có lý. Sau phán quyết, bên thua phải giải thích vì sao mình không tuân thủ — một vị trí bất lợi hơn hẳn trong mọi cuộc thương lượng sau đó.

Thứ hai, nó tạo điểm tựa pháp lý cho bên thứ ba. Các nước không liên quan trực tiếp giờ có cơ sở để nêu vấn đề mà không bị coi là can thiệp.

Thứ ba, nó để lại một văn bản. Văn bản đó không mất đi, và nó có thể được viện dẫn nhiều thập niên sau, trong bối cảnh cán cân lực lượng đã khác.

Vì sao một số phán quyết vẫn bị vô hiệu hoá

Điều kiện để một phán quyết tạo ra hệ quả thật không nằm ở nội dung phán quyết mà nằm ở bên ngoài nó: có bao nhiêu nước sẵn sàng nhắc lại nó một cách nhất quán, trong bao lâu.

Một phán quyết được viện dẫn đều đặn trong mười năm có sức nặng khác hẳn một phán quyết được hoan nghênh rầm rộ trong hai tuần rồi rơi vào im lặng.

Đây là chỗ luật pháp quốc tế phụ thuộc vào chính trị, và không có cách nào tách hai thứ đó ra.

Điều đáng chú ý với người đọc Việt Nam

Với các tranh chấp ở khu vực, giá trị thực tế của một phán quyết thường được đánh giá quá cao ngay sau khi có kết quả, rồi bị đánh giá quá thấp vài năm sau khi thấy không có gì thay đổi trên thực địa.

Cả hai cách đánh giá đều lệch. Phán quyết không phải công tắc bật tắt, nó là một tài sản pháp lý mà giá trị phụ thuộc vào việc nó có được sử dụng liên tục hay không.