Khi chuỗi cung ứng trở thành công cụ chính sách đối ngoại

Trong ba thập niên sau Chiến tranh Lạnh, quan điểm chủ đạo là thương mại làm giảm khả năng xung đột: hai nước buôn bán với nhau càng nhiều thì càng ít động cơ đánh nhau. Quan điểm đó chưa bị bác bỏ, nhưng nó đã ngừng là kim chỉ nam của chính sách.

Thay vào đó là một cách nhìn khác: sự phụ thuộc lẫn nhau không chỉ tạo ra ràng buộc, nó còn tạo ra đòn bẩy. Và bên nào nắm nút thắt trong chuỗi cung ứng thì bên đó nắm đòn bẩy.

Nút thắt ở đâu

Không phải mọi mắt xích đều có giá trị chiến lược như nhau. Điều khiến một mắt xích trở thành đòn bẩy là khi nó hội đủ ba điều kiện: rất ít nhà cung cấp thay thế, thời gian xây dựng năng lực thay thế tính bằng nhiều năm, và sản phẩm đó là đầu vào không thể thiếu cho nhiều ngành khác.

Thiết bị chế tạo chất bán dẫn tiên tiến hội đủ cả ba. Khoáng sản đất hiếm đã tinh chế cũng vậy. Một số hoạt chất dược phẩm cơ bản cũng nằm trong nhóm này, dù ít được nhắc tới hơn.

Cái giá ít được nói tới

Việc dùng chuỗi cung ứng làm công cụ gây áp lực có hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng nó tạo ra một hệ quả dài hạn mà bên áp đặt thường đánh giá thấp: nó dạy cho tất cả các nước khác rằng phụ thuộc là rủi ro.

Mỗi lần một nút thắt được sử dụng như vũ khí, giá trị lâu dài của chính nút thắt đó giảm đi, vì cả thế giới bắt đầu tìm đường vòng.

Đây là tình thế tiến thoái lưỡng nan quen thuộc: dùng đòn bẩy thì mất đòn bẩy, không dùng thì đòn bẩy vô nghĩa.

Với các nền kinh tế ở giữa

Những nước không thuộc bên nào trong cuộc cạnh tranh này đang đứng trước một cơ hội và một rủi ro cùng lúc. Cơ hội là dòng sản xuất dịch chuyển tạo ra việc làm và chuyển giao công nghệ. Rủi ro là bị buộc phải chọn phe trong những lĩnh vực mà trước đây có thể làm ăn với cả hai.

Cách ứng xử thực dụng thường thấy là tách bạch từng lĩnh vực: hợp tác sâu ở nơi không nhạy cảm, giữ khoảng cách ở nơi nhạy cảm. Chiến lược này giữ được cho tới khi một bên yêu cầu sự rõ ràng.